Frauenfeld, Kantonsbibliothek Thurgau, Y 25

Dario Binotto, Dörthe Führer, Pauline Jacsont, Mikkel Mangold, Laura Glöckler, Joana Keller, Rudolf Gamper, Katalog der mittelalterlichen Handschriften der Kantonsbibliothek Thurgau, Basel, 2025, S. 75-78.

Avec l'aimable permission de Schwabe Verlag, Basel, Berlin. L'éditeur détient l'ensemble des droits de publication.
Titre du manuscrit: Liber horarum et precum
Origine: Diözese Utrecht
Période: nach 1430
Ancienne Cote: M.12
Support: Pergament. Die Mehrzahl der Blätter aus sehr feinem, dünnem Pergament.
Volume: 214 Blätter
Format: 10–10,5 × 7 cm
Numérotation des pages: Neuere Foliierung: I. 1–213.
Composition des cahiers: Lagen: 2 III12 + IV20 + (IV-I)26 + 7 IV82 + (IV-1)89 + (IV+[I+1])100 + 2 IV116 + (IV-1+[III+1])130 + 7 IV186 + (III-1)191 + 3 III209 + I211 + (III-3)213, das innerste Doppelblatt von Lage 4 (zwischen Bl. 23 und 24) fehlt, Text- und wohl auch Bildverlust; nach Bl. 88, 127 und 186 je ein Blatt, nach Bl. 213 drei Blätter herausgeschnitten, mit Text- und wohl auch Bildverlust zu Beginn des Totenoffiziums; Bl. 88 nachträglich ersetzt, die Lagen 13 und 16 enthalten Zusatzblätter: das Doppelbl. 91 /92 und das Einzelbl. 93, sowie die drei Doppelbl. 121126 und das Einzelbl. 127, siehe Inhaltsangabe; das letzte Blatt der letzten Lage als Spiegelblatt in den Deckel geklebt.
Mise en page: Liniierung und Begrenzung des Schriftraums mit violetter Tinte, Schriftraum 5–5,5 × 3,5–4, im Kalendar 16, sonst 14 Zeilen.
Type d'écritures et copistes: Textualis wohl von einer Hand.
Décoration:
  • Rubriziert, rote Überschriften; rote Zeilenfüller (Fadenranken). Abwechselnd blaue und goldene (13v anfangs noch zwei rote) Lombarden, die blauen mit rotem, die goldenen mit violettem Fleuronné. Überwiegend zweizeilige, bisweilen einzeilige goldene Lombarden auf rosafarbener, spitz ausgezogener und vollrund gebuchteter, schwarz konturierter Grundfolie (Feldinitialen) mit blauem Binnengrund, weiss verziert, über weite Strecken mit über die 14 Zeilen hinausreichenden Stäben, an den oberen und unteren Rändern als Fortsetzung feine schwarze Blütenranken mit grünen Blättern und goldenen Blümchen. Ersatz- bzw. Zusatzblätter (siehe ‹Lagen› und ‹Nachträge›) ohne Buchschmuck.
  • Historisierte Initialen: achtzeilig, rosafarben (13r, 38r, 46r und 56r) oder blau, der Buchstabenkörper mit vegetabilen Ornamenten weiss moduliert, auf goldenem Grund: 13r Himmelskönigin mit Kind, leicht beschädigt; 34r flötender Engel; 38r lautespielender Engel; 42r flötender Engel; 46r dudelsackpfeifender Engel; 49r trommelnder Engel; 56r geigender Engel; 63r Vera icon; 84r Christus als Schmerzensmann mit Marterwerkzeugen (Arma Christi); 139r Ausstattung gleichen Typs, jedoch nur mit Blütenranken; Deckfarbenmalerei in Blau, Rot, Orange, Hell- und Dunkelrosa, Grün, Ocker, Weiss und Schwarz. Rankenbordüren: Der gesamte Randbereich der Seiten mit diesen Initialen ist üppig mit filigranen Blütenranken in Blau, Rot, Lila, Grün und Gold belegt. Der Buchschmuck weist sehr grosse Ähnlichkeit etwa mit jenem von Ms 1037 der Universitätsbibliothek Utrecht auf, vgl. Koert van der Horst, Illuminated and Decorated Medieval Manuscripts in the University Library, Utrecht, ’s-Gravenhage 1989, S. 11 bzw. Taf. F und Abb. 155–161, und ist somit einem der sog. Meister des Zweder van Culemborg zuzuschreiben, nach Bloem, S. 122f., dem Bressanone-Meister.
Ajouts: Keine Korrekturen. 83v und 88r88v sowie 91r93v und 121r127v (Zusatzblätter, siehe ‹Lagen›) Nachträge, 15./16. Jh., der erste (das Gebet Domine ne respicias ) ist insofern bedeutend, als in die kurze Heiligenliste der Rheinauer Patron Findanus (Fintan) aufgenommen ist, was vielleicht auf die Überführung aus der Diözese Utrecht in ein mit Rheinau vertrautes Umfeld spätestens im 16. Jh. hinweisen könnte. Eingelegt zwischen Bl. 73 /74 wurde ein kleines Papierkreuz mit roten und schwarzen Buchstaben gefunden (FRG Y 25).
Reliure: Mit braunem Leder bezogene Holzdeckel, 15. Jh., im 20. Jh. restauriert, v. a. an den Gelenken (wahrscheinlich von Hans Heiland, kein Restaurierungsbericht). Streicheisenlinien. An den Ecken und in der Mitte beider Deckel Messingbeschläge mit Buckeln. Zwei nach vorne greifende gezwirbelte Messingschliessen. Spiegel - und Vorsatzblätter (I) Pergament. Schnitt vergoldet, mit eingepresstem Granatmuster.
Sommaire:
  • Ir-Iv leer.
  • 1r-12v Kalendar. (Sonntags- bzw.) Tagesbuchstaben, Kalenden (Nonen, Iden). Kalendar der Diözese Utrecht. Einziger Nachtrag: Alexii confessoris (16. Juli).
  • 13r-62v Officium parvum BMV. Domine labia mea aperies13v >Psalmus<. Venite exultemus Ps 94, 8, 18, 23; 19v >Collecta<. Precibus et meritis sanctissime dei genitricis >Lectio prima<. Sancta Maria virgo virginum 3 Lektionen; 22r >Canticum<. Te deum 23v >Versiculus<. Adiuvabit eam deus //. Bricht ab, ein Doppelblatt fehlt (Ps 92 und 99), siehe ‹Lagen›. 24r weiter mit Laudes: [Sic benedi]//cam te in vita mea Ps 62 (5–12), 66, Canticum trium puerorum (Dn 3,57–88), Ps 148–150; 30v >Ymnus<. O gloriosa domina AH 50 Nr. 72 (6–8), AH 52 Nr. 55 (4–5) und 79 (8), Canticum Zachariae (Lc 1,68–79); 34r Prim: AH 50 Nr. 144 (1–2), AH 51 Nr. 84 (11) und Nr. 50 (3), Ps 119–121 (121 abgek.); 38r (Titel 37v) Terz: Ps 122–124; 42r (Titel 41v) Sext: Ps 125–127; 46r (Titel 45v) Non: Ps 128–130 (129 abgek.); 49r (Titel 48v) Vesper: Ps 109, 112, 121, 126 (abgek.), 147, AH 51 Nr. 123, Magnificat (Lc 1,46–55); 56r (Titel 55v) Komplet: Ps 131–133, AH 27 Nr. 82 (Ad Laudes: 4–6), Canticum Simeonis (Lc 2,29–32). Gebetsinitien im Register, vgl. CO 203, 706, 2649, 3161, 3178a, 4303a, 4423, 4756 und 6025. Entspricht dem Brauch von Utrecht, vgl. Falconer Madan, Hours of the Virgin Mary (Tests for localization), in: The Bodleian Quarterly Record 3 (1920), S. 43 resp. 36r bzw. 47v.
  • 63v-83v Psalmi poenitentiales et litania. Ps 6, 31, 37, 50, 101, 129 und 142. >Incipiunt septem psalmi< Domine ne in furore tuo 76v >Antiphona<. Salvator mundi salva nos >Letanie<. 77r Kyrieleison, Christe leyson Bemerkenswert 79r Sancte Lamberte 79v Sancte Willibrorde Sancte Odulphe 80r Sancta Gheertrudis. Anschliessend Pater noster und 4 (oder 5) Gebete (siehe ‹Nachträge›), Initien im Register, vgl. CO 2541 und 4587b.
  • 83v-88v Horae sanctae crucis. >Incipiunt hore de sancta cruce. Ad matutinas.< 84r Domine labia mea aperies Mit Bruylants, Bd. 2, S. 285, Nr. 987. Auf den Zusatzblättern 88r >Ante imaginem crucifixi dicas<. Salve crux digna super omnia ligna benigna
    • (88v) Gebet des Nikolaus von Flüe: >Oratio fratris Nicolai de Subsilvania, quotidiana< O domine deus meipsum mihi eripe et totum me tibi dede …–… O mater dei memento mei.
  • 88v-138v Officium defunctorum. >Incipiunt vigilie mortuorum< Das erste Blatt fehlt, siehe ‹Lagen›. 89r [Placebo] // domino in regione vivorum. Requiem eternam. >Antiphona< Placebo domino 93v >In i nocturno. Antiphona. Dirige<. 94r Verba mea 9 Lektionen (ab 98r); 113r >Ad Laudes. Antiphona<. Requiem 122v [A]vete omnes animae fideles Leroquais, Livres d’heures, Bd. 2, S. 341 (XXIX), 9 Lektionen (ab 128r). 15 Gebete (Initien im Register), darunter CO 1903, 1251, 2205, 2684b, 4064, 4843 und 4846. Responsorienreihen für Utrecht, Knud Ottosen, The Responsories and Versicles of the Latin Office of the Dead, Aarhus 1993, S. 143f. und 174–176: 14-72-24 / 68-57-82 / 93-58-29 resp. 25-44-47 / 138-93-83 / 40-79-18.
  • 138v-149v Orationes ante et post communionem. >Oratio ante communionem legenda.< 139r Summe sacerdos et vere pontifex vgl. Jean-François Cottier, Anima mea. Prières privées et textes de dévotion au Moyen Age latin, Turnhout 2001, S. 104–106, 108–110 (ohne Z. 42–83), teils erheblich abweichend, Jean de Fécamp zugeschrieben (PsOr 8). 5 weitere Gebete (Initien im Register), darunter CO 2762 und 5351.
  • 149v-159v Orationes de BMV. >Hanc orationem composuit Innocentius tercius, si quis dixerit habet xla dies indulgencie< Ave sydus lux dierum149v AH 54 Nr. 247; 150v >Oratio de domina<. Ave mundi spes Maria ave mitis ave pia gänzlich abweichend von AH 32 Nr. 24 oder AH 54 Nr. 217; 153r >Qui legit hanc oracionem subscriptam devote de domina nostra habet vii annos indulgencie et karenas a papa Bonifacio. Item Benedictus xiius contulit eciam eam legenti xxx dies indulgenciarum<. 153v >Oratio<. Stabat mater dolorosa AH 54 Nr. 201 (1–4, 7–8, 5–6, 9–14, 16–18, S. 316: Christe cum sit hinc exire , 20); 155r >Hanc orationem Bernardus dixit cotidie<. O domina glorie regina 156r >Legitur quod beatus Thomas Canthuariensis archiepiscopus septem gaudia temporalia beatissime virginis Marie cotidie cum magna devotione expetebat <. 156v >Sequitur prima gloria<. Primo quia gloria mea excellit iocunditatem omnium sanctorum 157r Et quicumque in hiis gaudiis letando me venerabitur 157v ut mecum gaudia paradisi perpetua possideat presentabo. >Que septem gaudia a beato Thoma martire super predictis composita sequuntur in hac forma<. >Oratio<. Gaude flore virginali AH 31 Nr. 189; 159r >Versiculus<. Exaltata es >Collecta<. Dulcissime domine Ihesu Christe qui beatissimam genitricem tuam Qui vivis et regnas.
  • 159v-173r Orationes de sanctis. Jeweils eine Oration resp. Antiphon (ab 169r sehr kurz), Versikel und Kollekte. >De sancta Barbara<. Salve virgo Barbara AH 3 Nr. 61; 162v >Collecta< Intercessio domine beate Barbare virginis 163r >De sancta Maria Magdalena<. Fidelis sermo et omni acceptione dignus 164r >Collecta<. Deus qui beate Marie Magdalene penitenciam ita tibi placitam gratamque fecisti CO 1370; 164v >De sancto Anthonio antiphona<. Vox de celo ad Anthonium facta est >Collecta<. Deus qui concedis obtentu beati Anthonii confessoris tui morbidum ignem extingui CO 1486; 165r >De sancto Gregorio, antiphona<. O Gregori dulcissimum sancti spiritus organum >Collecta<. Deus qui anime famuli tui Gregorii eterne beatitudinis premia contulisti CO 1354; 165v >De sancto Ieronimo<. Iste est qui ante deum magnas virtutes operatus est >Collecta<. Deus qui nobis per beatum Iheronimum CO 1821; 166r >De sancta Agnete<. Beata Agnes in medio flammarum expansis manibus orabat 166v >Collecta<. Indulgentiam tuam quesumus domine deus beata Agnes virgo et mater imploret 167r >De sancta cruce, antiphona<. O crux gloriosa o crux adoranda >Collecta<. Deus qui unigeniti tui domini nostri precioso sanguine humanum genus redimere dignatus es CO 2148; 167v >Oratio de proprio angelo<. Rogo te sancte angele dei cui ego ad custodiendum commissus sum 168v >Collecta<. Deus cuius divina providencia humano generi supernorum spirituum presidia subministrat 169r >De sancto Christophoro<. Sanctum velle sancti viri Christophori >Collecta<. Deus qui beatum martirem tuum Christophorum in agone probasti 169v >De sancto Iohanne baptista<. Ex utero senectutis et sterilis Iohannes natus est precursor domini >Collecta<. Presta quesumus omnipotens deus ut familia tua per viam salutis incedat CO 4492; 170r >De sancto Iohanne ewangelista<. In ferventi oleo dolio missus Iohannes apostolus >Collecta<. Ecclesiam tuam quesumus domine benignus illustra CO 2416c; >De sancto Andrea<. 170v Cum pervenisset beatus Andreas ad locum ubi crux parata esset >Collecta<. Maiestatem tuam domine suppliciter exoramus 171r >De sancto Martino antiphona<. Martinus Abrahe sinu letus excipitur >Collecta<. Deus qui conspicis quia ex nulla nostra virtute subsistimus CO 1497b; 171v >Oratio de sancta Margareta<. Venerantes et dignam memoriam beate Margarete recolentes quesumus domine ut >Collecta<. Deus qui beatam virginem Margaretam ad celos pervenire per martirii palmam fecisti CO 1384b; 172r >De omnibus apostolis antiphona<. Gloriosi principes terre >Collecta<. Exaudi nos deus salutaris noster et apostolorum CO 2498; 172v >De omnibus sanctis antiphona<. Sancti dei omnes qui estis consortes supernorum civium intercedite pro nostra omniumque salute >Collecta<. Deus qui omnibus sanctis tuis eterne beatitudinis premia contulisti Per Christum.
  • 173v-174r Oratio de vulneribus Christi. >Hanc orationem subscriptam beatus Gregorius composuisse dicitur pro emendatione populi pro plaga< Ave dextra manus Christi …–… post et ante. Pater noster. AH 31 Nr. 70 (4-8).
  • 174r-175v Orationes de facie Christi. >Oratio de sancta et benedicta facie Christi.< Salve sancta facies Leroquais, Livres d’heures, Bd. 2, S. 349f. (XLI). 174v >Collecta<. Deus qui nos signati lumine vultus tui 175r >Oratio<. Ave facies preclara pro nobis que in crucis ara …–… In perhenni gloria. Amen. >Innocentius papa dat tres annos indulgencie dicenti predictam oracionem.<
  • 175v-180r Symbolum Athanasii. >Psalmus de fide catholica quem composuit beatus Anastasius.< 176r Quicumque vult salvus esse …–… salvus esse non poterit.
  • 180r-181r Initium evangelii Iohannis. Io 1,1–14. >Inicium sancti ewangelii secundum Iohannem.< In principium erat verbum …–… plenum gracie et veritatis. Deo gracias. Per hec ewangelica dicta deleantur universa nostra delicta.
  • 181r-185r Orationes de sanctis. >De sancto Sebastiano oratio.< O sancte Sebastiane semper vespere et mane 183r >Collecta<. Deus qui beatum Sebastianum gloriosum martirem tuum in tua fide et dilectione tam ardenter solidasti 183v >De sancta Barbara<. 184r Ave mater gloriosa Barbara que generosa 184v >Collecta<. Porrige misericors deus nobis devote supplicantibus clemenciam tuam …–… dilectorum veniam gubernemur.
  • 185r-188v Orationes de BMV. >Oratio de beata virgine.< Ave ancilla trinitatis, ave sponsa spiritus sancti 185v >Oratio de domina<. O intemerata …–… et regnat deus in secula seculorum. Jean-François Cottier, Anima mea. Prières privées et textes de dévotion au Moyen Age latin, Turnhout 2001, S. 204–206 (PsOr 17), teils abweichend, am Schluss ausführlicher; mit weiblicher Formulierung (186r): esto mihi peccatrici auxiliatrix, vgl. Bloem, S. 37.
  • 188v-190v Antiphonae de BMV. >Antiphona de domina nostra.< Alma redemptoris mater …–… de libano veni coronaberis. AH 50 Nr. 244; 6 Antiphonen: Cantus ID 001356, 004436, 001542, 203248, 205371 und 005162.
  • 191r-191v De sancto Fiacro. >De sancto Fiacrio confessore.< Iste homo ab adolescentia sua partim meruit infirmos curare >Versiculus<. Ora pro nobis beate Fiacri, ut digni. >Collecta<. Omnipotens sempiterne deus tocius infirmitatis curator …–… ut sano corpore et integro corde tibi iugiter servire valeamus. Per Christum.
  • 192r-213v leer.
Origine du manuscrit: Kalendar, Marien- und Totenoffizium weisen in die Diözese Utrecht. Der Buchschmuck (die Hs. gehört zur Bressanone-Gruppe im Werk der sog. Meister des Zweder van Culemborg) beweist, dass dies nicht nur der Bestimmungs-, sondern auch der Entstehungsort der Hs. war, wozu auch der Hinweis auf die Datierung im Kalendar passt: Obiit mater mea, von der Schreiberhand zum 1. Juni eingetragen, am Rand die Jahreszahl 1430. Das Gebet O intemerata ist für eine Frau formuliert: peccatrici (186r).
Provenance du manuscrit: Im vorderen Spiegel von einer Hand des 17. Jhs.: W. Franciscus à Greiffenberg.
Acquisition du manuscrit: Spätestens seit 1858 unter der Signatur M.12 in der Kantonsbibliothek Thurgau, vgl. im ersten Katalog.
Bibliographie:
  • Katalog 1858, S. 90;
  • Katalog 1886, S. 152, 248;
  • Miranda Bloem, De Meesters van Zweder van Culemborg. Werkplaatspraktijken van een groep Noord-Nederlandse verluchters, ca. 1415–1440, Diss. Amsterdam 2015, S. 375–378.